Dấu tích Đền Văn Bình Định , kỳ IV

3 . Văn Miếu và hát bội Bình Định

Theo tài liệu của nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Liễn [1] thì hồi ấy, cứ ba năm một lần, ở Bình Định còn có lệ “hát Văn Miếu”. Mỗi lần “hát Văn Miếu” là một cuộc đua tài sôi động của các nghệ sĩ ở các gánh hát bội trong toàn tỉnh.

Chỉ có Văn Miếu mới tổ chức hát bội thành lệ, còn các Văn Chỉ thì không thành lệ mà chỉ tổ chức hát mừng vào những dịp thuận tiện, như hát mừng sĩ tử huyện nhà đỗ đạt cao chẳng hạn.

Lệ hát Văn Miếu do Hội đồng quản trị Văn Miếu tiến hành theo qui định. Các nghệ sĩ hát bội ở các gánh hát căn cứ vào kịch mục sẽ diễn mà đăng ký nghệ sĩ thủ vai. Hội đồng quản trị Văn Miếu sẽ sắp xếp, chỉ định  vai vế vở diễn, ai diễn trước, ai diễn sau.

Mỗi lần “hát Văn Miếu” là một cuộc đua tài sôi động của các nghệ sĩ ở các gánh hát bội trong toàn tỉnh.

Kết thúc cuộc thi, Tổng đốc Bình Định ký bằng ban thưởng danh hiệu  Chánh ca hay Phó ca cho các nghệ sĩ đoạt giải cao. Các nghệ sĩ tên tuổi của Bình Định, như Chánh ca Ghình, Chánh ca Đựng, Phó ca Á, Phó ca Chạng… đều là các tên tuổi được tôn vinh từ “hát Văn Miếu” ở Nhơn Thành.

4 . Văn Miếu và khoa cử Bình Định

           Ngoài Văn Miếu, ở Bình Định còn có 6 Văn Chỉ được phân bố ở các huyện: Tuy Phước, An Nhơn, Hoài Nhơn, Hoài Ân, Bình Khê và Phù Mỹ. Văn Miếu hay Văn Chỉ đều là nơi tập hợp các văn tài trong xứ, chỉ khác là Văn Miếu ở Nhơn Thành do cấp tỉnh quản lý (đền văn), còn văn chỉ là do cấp huyện quản lý (chốn văn). Văn Miếu, Văn Chỉ nào cũng dành riêng một bàn thờ với bốn chữ lớn “Vạn thế sư biểu” (Bậc thầy của muôn đời) để tôn vinh Đức khổng Tử. Song thực chất của Văn Miếu Nhơn Thành, An Nhơn, Bình Định cũng như Văn Chỉ ở các nơi khác là nhằm tập hợp các nhà khoa bảng đã thành đạt có trách nhiệm chăm sóc, khuyến khích, dìu dắt các lớp hậu bối.

Khoa thi nào cũng vậy, các thí sinh Bình Định trước khi bước vào cổng trường thi hương đều đã qua sát hạch thử ở các văn Chỉ huyện, cho nên việc đỗ đạt của các tân khoa không chỉ là niềm vui riêng của gia đình mà còn là niềm vui chung của làng nước.

Như vậy các Văn Miếu, Văn Chỉ trên đã đóng góp rất nhiều sĩ tử giỏi cho Trường thi Bình Định. Trong 65 năm tồn tại, Trường thi Bình Định đã tiến hành 22 khoa thi, chọn lọc được 342 vị cử nhân, trong đó Bình Định chiếm đến 194 vị với 12 thủ khoa và 11 vị đỗ Hoàng Giáp, tiến sĩ, phó bảng. Hai huyện có nhiều cử nhân nhất là Tuy Phước với 63 vị và An Nhơn với 55 vị. Còn học vị tú tài thì nhiều hơn, không thể thống kê hết được.

Tại Văn Chỉ huyện Tuy Phước (nằm ở thị trấn Tuy Phước hiện nay) còn lưu giữ nhiều di vật, đặc biệt có bảng khắc tên và hành trạng đỗ đạt của các nhà khoa bảng tiền bối từ tiến sĩ, cử nhân, đến tú tài. Rất có thể tại Văn Miếu (đền Văn) ở Nhơn Thành, huyện An Nhơn thời xưa cũng có  lưu giữ tên tuổi và hành trạng đỗ đạt của các vị khoa bảng trong cả tỉnh, nhưng do thời gian và chiến tranh tàn phá nên ngày nay đã không còn.

Nguồn: trích từ sách Làng ven thành của Mai Thìn

(Còn nữa)

[1] Bài “Bình Định Văn Miếu, Văn Chỉ”, in trong tạp chí Văn Nghệ huyện An Nhơn, số Xuân 2002