NHỚ TÀO MẠT

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

NHỚ TÀO MẠT

                                                Vũ Ngọc Liễn

          Khoảng tháng 5 tháng 6 năm 1984 năm Giáp Tý năm tuổi của tôi Tào Mạt đột ngột xuất hiện ở Quy Nhơn. Gọi là đột ngột vì không có thư báo trước. Anh tâm sự: một nửa của mục đích chuyến đi này là vào thăm Liễn xem mấy năm về quê sống ra sao?

          Những ngày ở Quy Nhơn hai chúng tôi lộn trái ruột gan mà sống với nhau. Vì biết rằng từ đây cơ hội gặp nhau không dễ chút nào!

          Trước lúc chia tay Tào Mạt để lại cho tôi một bài thơ chữ Hán:

      Huyết cốt thâm giao sổ thập niên

      Thi đàm Vị Thủy dĩ tương liên

      Bi hoan kỷ độ tâm do tráng

      Đại tiếu văn chương bất vị tiền.

Nghĩa là:

      Đã hàng chục năm kết bạn xương máu

      Nước đầm Thi Nại và sông Vị đã liền nhau

      Bao bận vui buồn lòng vẫn khỏe

      Cả cười văn chương chẳng vì đồng tiền.

          Thế rồi dịp tết Nguyên Đán năm sau năm Ất Sửu (1985) trời Quy Nhơn bỗng xuất hiện mưa phùn rất đẹp thường gọi là mưa xuân hiện tượng thiên nhiên hiếm có ở xứ sở này. Tôi mở ti vi chợt thấy kênh truyền hình Trung ương đang chiếu vở chèo “Ỷ Lan nhiếp chính” của Tào Mạt. Vì xúc động vội viết mấy dòng (cũng chữ Hán) gửi ra cho Tào Mạt:

         Tân xuân cựu vũ ức Tào quân

         Điện thị đả khai khán Ỷ Lan

Tưởng khỉ tích niên Tào Lỗ tướng.

Nhất huy đoản kiếm cứu giang san

Nghĩa là:

    Năm mới mưa cũ nhớ bạn Tào

    Mở ti vi xem vở chèo Ỷ Lan

                Nghĩ đến thuở xưa vị tướng nước Lỗ cũng tên là Tào Mạt

              Chỉ vung gươm ngắn mà cứu được đất nước của ông ta.

          Chữ  “mưa cũ” mà tôi dùng ở đây với hàm nghĩa là tình bạn cố giao như câu thơ của Đào Tấn “Kỷ hồi Nam Phố xuân ba lục - Thử nhật Ba Sơn cựu vũ tình” (Mấy lần sóng xuân xanh sông Nam Phố - Ngày nay tình mưa cũ ở núi Ba Sơn).

          Tào Mạt là bút danh của Nguyễn Đăng Thục. Anh sinh năm 1930 ở Xã Hữu Bằng huyện Thạch Thất Sơn Tây. Tạ thế năm 1993 hưởng dương 64 tuổi. Thuở nhỏ Nguyễn Đăng Thục từng ở đợ cho một “danh gia vọng tộc” ở Hà Đông dòng họ Dương (Dương Khuê Dương Lâm). Chính môi trường này là điều kiện đào tạo anh từ thuở hàn vi đã tiếp xúc với kinh điển Thánh hiền bằng chữ Hán viết thư pháp chữ Hán khá chuẩn mực.

          Sau Cách mạng tháng Tám Nguyễn Đăng Thục gia nhập quân đội rồi lấy vợ ở Nam Định anh chọn dòng sông Vị làm quê hương cho đến năm tháng cuối cùng. Câu thơ anh viết cho tôi: Thi đàm Vị thủy dĩ tương liên” nghĩa là nước Đầm Thi Nại (quê tôi) và nước sông Vị (quê anh) nhập vào nhau như con kênh đào dọc theo chiều dài của đất nước mà Tào Mạt là công trình sư.

          Cuộc đời binh nghiệp của Nguyễn Đăng Thục gắn liền với cuộc đời hoạt động nghệ thuật sân khấu Chèo qua bút danh Tào Mạt. Cái bút danh mà thiên hạ quen thuộc đến mức nhiều người quên béng cái tên gốc rễ của anh.

          Tào Mạt vốn là tên gọi một vị tướng rường cột của nước Lỗ thời Đông Chu liệt quốc (Trung Quốc)

          Nước Tề hùng cường nước Lỗ nhược tiểu. Ỷ chúng hiếp cô cậy cường bức nhược hình như là thuộc tính của kẻ mạnh của loại người cướp bóc chém giết để sống trên đầu thiên hạ xưa nay đều thế. Tề xâm lược Lỗ vua Tề buộc vua Lỗ phải tổ chức Hội Thề đầu hàng không điều kiện làm chư hầu nước Tề. Bằng không thì Tề sẽ tiêu diệt Lỗ vua Lỗ không còn chút đất chôn thây. Không còn đường nào khác giữa tiệc Hội Thề Tào Mạt bất ngờ vung lưỡi kiếm ngắn (dấu kín trong người) tóm cổ vua Tề mà rằng: “Ngươi hãy rút hết quân đội ra khỏi nước Lỗ trả lại đất đai đã chiếm cho vua dân nước Lỗ. Nếu không ta và ngươi cùng chết”. Thế là mọi thủ tục pháp lý được giải quyết chóng vánh. Hội Thề làm thân trâu ngựa biến thành Hội Mừng toàn vẹn lãnh thổ. Câu thơ của tôi gửi Tào Mạt “Nhất huy đoản kiếm cứu giang san” có nguồn gốc như vậy. Còn Nguyễn Đăng Thục thì mê tít thò lò cái nhân vật kỳ cục này trong Đông Chu liệt quốc nên lấy đó làm bút danh làm thần tượng của đời mình.

          Có một tối khoảng 7 giờ hơn Tào Mạt xuất hiện phòng ở của tôi (47 Lê Văn Hưu – Hà Nội) mang theo một bi đông rượu mà rượu của Tào Mạt thì mùi thơm bát ngát. Thường ngày anh ghé vào nhà cụ Thế Lữ trước rồi mới đến nhà tôi. Lần này thì từ Cục Chính trị ra đi thẳng tới gặp tôi còn nói rằng đêm nay tôi ngủ lại đây. Tôi chạy ra chợ Hôm mua mấy miếng đậu rán đem về chúng tôi bắt đầu đàm đạo.

          - Còn chừng hai mươi hôm nữa là ngày giỗ đầu của Chu Nghi. Tôi nghĩ bọn mình phải làm gì để có ít tiền đưa cho vợ nó làm giỗ chứ? Tào Mạt tâm sự.

          Tôi không quen Chu Nghi. Chỉ biết Chu Nghi qua Tào Mạt. Chu Nghi hy sinh ở mặt trận Khe Sanh. Tôi trả lời ngay chuyện đó dễ giải quá: “Ông và tôi kéo thêm Đình Nghi và vài đứa nữa góp mỗi người một ít thì thừa sức làm giỗ…” Tôi nói chưa xong bị Tào Mạt cắt ngang:

          - Thế thì có đáng gì phải bàn với ông? Điều mà tôi muốn bàn là làm giỗ xong còn thừa lại ít tiền mua cho con nó vài bộ quần áo một số sách vở để cháu nó đi học vợ nó giữ ít tiền lo việc hương khói về sau. Tôi nghe lọt tai nên cũng vội cắt ngang.

          - Vậy ông có phương án gì chưa?

          - Đây này Tào Mạt vừa nói vừa chìa bản thảo cho tôi. Thằng Chu Nghi ra đi còn gửi lại tôi một bản thảo kịch ngắn vở Đồng Chí nếu được dàn dựng ngay bây giờ thì kịp cúng giỗ nó đấy.

          Đêm hôm đó nhờ có mấy miếng đậu rán mà đưa đẩy bi đông rượu đến cạn kiệt. Hết rượu Tào Mạt nằm ngủ trên chiếc võng sợi ni lông mắc theo chiều dài của căn phòng bảy mét vuông; còn tôi nằm ở tấm ván mễ kê ngang dưới võng thức đọc cho xong kịch bản của Chu Nghi.

          Trời sáng Tào Mạt vội về Đoàn Chèo Tổng Cục Chính trị; tôi chạy ra nhà hát lớn tìm Ngọc Phương (Trụ sở Kịch nói Trung ương làm việc nơi này).

          Nghe tôi tường thuật đầu đuôi Ngọc Phương trố mắt hét to: Trời ơi! “Buồn ngủ gặp chiếu manh”. Tôi đang loay hoay không biết tìm đâu ra một kịch ngắn nữa cho đủ bộ ba để hình thành chương trình đêm kịch “Anh Bộ Đội”. Đây quả là trời xui đất khiến.

          Hồi đó tôi đang là Phó phòng Nghệ thuật Sân khấu của Cục Nghệ thuật Biểu diễn kiêm nhiệm Thư ký Hội đồng Nghệ thuật Sân khấu của Bộ Văn hóa. Còn Ngọc Phương là đạo diễn giữ chức Trưởng đoàn (hay giám đốc tôi quên) Kịch nói Trung ương nên các động tác phối hợp của chúng tôi vừa khít với yêu cầu của Tào Mạt.

          Nói cho công bằng bản gốc vở Đồng chí của Chu Nghi còn thô thiển gầy gò quá. Nhờ có bàn tay của Tào Mạt nhúng vào mà xương thịt của tác phẩm hiện lên đầy đặn da dẻ hồng hào. Ví dụ bản của Chu Nghi không có nhân vật Trung sĩ I Nốc; nhân vật này xuất hiện trong tác phẩm Đồng Chí rất sinh động là do Tào Mạt đẻ ra và đắp vào. Tôi rất thích nhân vật này nên các bài phiếm luận của tôi đều ký bút danh Trung sĩ I Nốc là để tưởng nhớ bạn.

          Vở kịch ngắn “Đồng Chí” do Ngọc Phương đạo diễn sau khi công diễn cũng có những tiếng ra tiếng vào bởi sự xuất hiện nhân vật Trung sĩ I Nốc. Tiếng ra tiếng vào ấy được dẹp yên khi đồng chí Trường Chinh xem kịch rồi gật đầu cười. Và tôi đã phải viết một bài “Đồng Chí - Một vở kịch hay”.

          Nếu tôi không lầm thì trước khi là anh bộ đội Cụ Hồ Tào Mạt đã từng là nhà sư tu ở chùa làng. Hãy nghe nhà sư Tào Mạt thuyết pháp:

          Lý Đạo Thành: Đội ơn Hoàng phi! Hoàng phi là người sùng Phật lại giỏi về trị nước an dân chẳng hay Hoàng phi có lúc nào nghĩ đến Phật là thế nào hay không?

          Ỷ Lan: Thưa quan Thái sư! Như cháu học hành ít ỏi trộm nghe rằng Phật là vô thủy vô chung tự nhiên như trời đất nên có câu kệ rằng:

Thu vừa tới cúc vàng thơm ngát

Xuân ấm về Oanh hót cành mai

Vừng dương rạng chiếu nơi nơi

               Dịu hiền ánh nguyệt chung soi muôn nhà.

          Lý Đạo Thành: Vậy thì gốc của Đạo là ở đâu?

          Ỷ Lan: Phật đã là vô thủy vô chung thì đạo cũng là hằng sinh hằng diệt. Như cháu học hành còn ít mà bàn về đạo thì có khác gì…

Điếc tai bình tiếng đàn cầm

Mắt lòa mà ngắm trăng rằm khen tươi

          Gốc của Đạo Phật là ở chữ Giác. Là người hữu hình nên ai nấy đều muốn biết:

Muốn biết vì sao có núi có sông?

Muốn biết vì sao mà có giống có dòng?

Muốn biết vì sao mà có hoa có lá?

Muốn biết vì sao mà có cây có quả?

Bởi thế Phật là nghìn mắt nghìn tay

Cháu chưa biết có phải Quan Âm nghìn mắt nghìn tay

Nhưng cháu thấy mọi việc ở đời đều nhờ  bàn tay con mắt

Con mắt bàn tay là cho vải vóc đầy nhà lúa ngô đầy đất.

Còn như chữ Giác phải nhờ ở muôn người

(Đọc kệ)   Núi lớn do tích từ hạt bụi

Biển sâu nhờ hợp mọi dòng con

Bàn tay biến cải nước non

Làm nên mọi vẻ vuông tròn gần xa

          Trên đây là một đoạn đối thoại giữa Thái sư Lý Đạo Thành và Hoàng phi Ỷ Lan trong vở chèo Ỷ Lan nhiếp chính mà thực chất là vở chèo chống tham nhũng. Cấp độ tham nhũng ở đây từ cung đình mà ra cho nên theo tác giả cần phải cậy đến chữ Giác của đạo Phật sự giác ngộ của muôn người mới mong “Làm nên mọi việc vuông tròn gần xa”.

          Cuối năm 1984 Tào Mạt gửi tiếp cho tôi một bài thơ “Tự vịnh” bằng chữ Hán:

Tào Khả mạt hồ phong vị nhuệ

Vinh Khô dĩ tứ thập niên dư

Dương quang nhất trịch thôi xuân sắc

Gia tốc thiên luân bức tuế trừ.

                                                Giáp Tý Xuân

          Nghĩa là:

Vịnh về mình.

Có thể nào bị xóa nhòe khi mũi nhọn của chàng Tào còn chưa bén

Hơn bốn mươi năm sang hèn đã trải

Khi ánh dương tắt thì sắc xuân xơ xác

Bánh xe trời tăng tốc thì tuổi đời cũng bớt đi

                                                Mùa xuân năm Giáp Tý

          Như vây bài “Vịnh về mình” anh viết cùng năm tháng anh vào thăm tôi. Đọc câu mở đầu bài thơ tôi thấy hơi ngờ ngợ đọc hết bài thơ tôi cảm nhận hình như đây là lời trăn trối. Tôi viết thư hỏi anh: Như có điều gì anh còn giấu tôi?

          Anh trả lời tỉnh bơ rằng: Không có gì phải giấu thích thì viết thế thôi. Nhưng là người cầm bút tôi làm sao tin vào lời giải đáp ấy. Ắt hẳn lúc bấy giờ (1984) anh đã cảm nhận được cơ thể anh đang có hiện tượng không bình thường rồi. Cái thằng bạn tồi là tôi biết bạn đau bệnh mà không biết làm gì để giúp bạn.

          Ngày Tào Mạt ra đi tôi không ra tiễn anh được. Viết bài này để khóc anh tạ lỗi với anh.

 

          Quy Nhơn 17 – 4 – 2011

     V.N.L   

 

 

Chú thích ảnh: Chu Nghi (tác giả vở Đồng Chí) trước khi lên đường đi B    

More...

LƯU VÀ ĐỌC BLOG CỦA BẠN Ở CHẾ ĐỘ OFFLINE

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

LƯU VÀ ĐỌC BLOG CỦA BẠN Ở CHẾ ĐỘ OFFLINE

 

Sau khi vnweblogs.com bị hacker tấn công không ít bloggers đã từng nhiều ngày đêm thấp thỏm âu lo khi nghĩ về số phận "những đứa con tinh thần" của mình đặc biết là đối với những người đã nhiều năm chơi blog.

Nhằm giúp các bạn có thể yên tâm tiếp tục chơi blog mà "không phải sợ bố con thằng nào" dưới đây CBTT xin mách nước cho các bạn cách sao lưu và đọc blog của mình ở chế độ offline. Bằng cách này dù vnweblogs.com tạm thời bị ngưng dù ở đâu đó không có mạng internet thì bạn vẫn có thể mở blog của mình để ngắm nghía những đứa con yêu cùng những lời có cánh của bạn bè hàng xóm dành cho chúng.

Trong phạm vi entry này CBTT xin giới thiệu 2 phần mềm miễn phí có thể hỗ trợ rất tốt các bạn thực hiện điều nói trên.

More...

CẢM NHẬN " HỒ QUÍ LY- NHÌN VỀ MỘT VƯƠNG TRIỀU"

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)


 

 CẢM NHẬN " HỒ QUÍ LY- NHÌN VỀ MỘT VƯƠNG TRIỀU"            

 thanh thảo

                                                                            

Kịch tác gia-nhà thơ Văn Trọng Hùng khi viết kịch bản này thoạt đầu anh dùng hình thức kịch thơ vì theo anh kịch thơ dễ bộc lộ được những mặt mạnh của xúc cảm những cao trào mang tính bi hùng những độc thoại đi sâu vào nội tâm nhân vật. Từ kịch thơ lại dễ chuyển thể thành tuồng hay dân ca kịch. Đoàn dân ca kịch bài chòi Bình Định qua bản chuyển thể dân ca kịch của Tiến Chức với tài đạo diễn và thủ vai chính Hồ Quí Ly của NSUT Hoài Huệ đã thực sự chinh phục người xem suốt hai tiếng rưỡi đồng hồ khi thể hiện vở dân ca kịch " Hồ Quí Ly-Nhìn lại một vương triều".

More...

NGHỆ SĨ NHÂN DÂN MINH ĐỨC

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

 

Ba diễn viên nữ đầu tiên của hát Bội Bình Định là đào Ngọ (sau là vợ kép xã đoàn Nhứt) đào Dần (con gái bầu Phấn ông bầu Phấn vốn trưởng thành từ "Học bộ đình" Vinh Thạnh) đào Điệu (con gái bầu Đắc sau thành vợ quan phủ Hà Ngại). Điều đáng lưu ý là cả ba nữ diễn viên đầu tiên của hát Bội Bình Định đều quê ở Phù Cát và đều xuất hiện từ các gánh hát trong huyện Phù Cát ắt phải có một nguyên cớ nhất định mà chúng ta còn chưa tìm hiểu được. Chỉ biết rằng từ hiện tượng nghệ thuật này các gánh hát ở các nơi khác đua nhau đào tạo diễn viên nữ để tồn tại. Hồng Thu Minh Đức v.v... là những diễn viên nữ thuộc thế hệ thứ hai của hát Bội Bình Định.

More...

DŨNG KHÍ ĐẶNG ĐẠI ĐỘ

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

 
Hình như cậy thế cậy quyền hách dịch là thuộc tính của những kẻ máu mặt dựa kề chúa thượng cho nên hai tên thị vệ này dùng quyền lực nhà vua áp bức con hát đến thậm tệ. Lúc bấy giờ Đặng Đại Độ làm quan trấn thủ Biên Hòa nghe tin thị vệ áp bức dân chúng trước hết là "con hát" với chứng cớ  rành rành ông căm tức bèn ra lệnh bắt hai tên thị vệ ấy xử chém tại chợ Biên Hòa. Xử xong ông bàn giao công việc cho các quan ở lại chăm lo việc nước việc dân còn phần ông mặc quần áo bà ba đeo gông cụt đi chân đất từ trấn Biên Hòa về kinh đô Phú Xuân chịu tội.

VNL

More...

Đọc hai tập thơ của Hồ Thế Phất

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)


Tính đến thời điểm 2010 này Hồ Thế Phất (ảnh) đã 70 xuân và có 40 năm gắn bó với duyên thơ! Con số đôi khi không nói lên điều gì nhưng với một người làm thơ hơn nửa cuộc đời thì cũng đủ để những người nặng lòng với thi ca phải thán phục mối lương duyên bền chặt này! Bởi Thơ đã thành một phần đời-người chia sớt những buồn vui nhân thế. Nên tôi thú vị với tiêu đề của hai tập thơ đủ để làm nên một liên tưởng: vẫn tươi mát hồn thơ như "mưa xuân thì" vẫn đủ chất say để một kẻ đạt đến ngưỡng thất thập cổ lai hy phiêu lãng "chao sóng" với đời.

 

More...

VÕ BÌNH ĐỊNH VỚI HÁT BỘI BÌNH ĐỊNH

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)


 

Tôi muốn nói rằng võ Bình Định đã gia nhập vào hát Bội Bình Định khá lâu đời trở thành một thành viên quan trọng trong cơ cấu tổng hợp của hát Bội Bình Định. Làm cho hát Bội Bình Định mang một sắc thái riêng nhất là tuồng võ.

Ngày nay trong công tác đào tạo đội ngũ diễn viên mới cho sân khấu hát Bội chúng ta đã bỏ qua giai đoạn dạy võ thuật cho họ mà chỉ dạy theo cách cấu tạo chương trình bằng hệ thống động tác như cầu ký niêm chỉ... chia thành hai bộ: tay và chân rồi ráp lại ngỡ thế là khoa học là cải tiến rút ngắn được thời gian nhưng thực chất thì kết quả cuối cùng xem ra điệu bộ xấu như ma. Muốn nâng cao chất lượng hát Bội Bình Định phải học tập người xưa về mặt này.

More...

ĐI TÌM NGUỒN GỐC VỞ TUỒNG SƠN HẬU

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)


          Sơn hậu là phía sau núi. Vì sao tác giả lại lấy tên tuồng là sau núi? Ngọn núi nào? Tác giả vở Sơn hậu là ai? Tác phẩm ra đời lúc nào? Tác phẩm muốn nói điều gì với người xem muôn thuở mà người xem muôn thuở lại quyến luyến với tác phẩm đến vậy? Đó là những câu hỏi đặt ra khá lâu mà trong lĩnh vực học thuật mãi đến nay còn chưa có lời giải đáp thỏa đáng. Vì chưa tìm ra tác giả nên khó biết xuất xứ của tác phẩm để đánh giá một cách thuyết phục.

More...

THÊM MỘT CUỐN SÁCH QUÝ VỀ LỊCH SỬ SÂN KHẤU HÁT BỘI

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

"
Chầu đôi" là một công trình nghiên cứu rất khoa học từ bắt đầu xác định nguồn gốc tuồng các danh từ liên quan đến việc nghiên cứu tuồng đến chương cuối triển vọng của tuồng. Phạm tiên sinh đã viết bằng một văn phong mạch lạc có tính hùng biện sử dụng nhiều thể vấn - đáp ví dụ: "Nếu có ý kiến bỏ tuồng vào Viện bảo tàng vì nó là cũ kỹ vậy thử hỏi ai có ý kiến đó có đi xem Viện bảo tàng không? Có đi xem Viện lịch sử không có ưng xem cái đầu "người vượn" không? Tuồng là một nghệ thuật dân tộc sinh động trong khi biểu diễn nó không phải cái gì chết nó không phải bài thơ trên giấy nó không phải bức họa trên lụa nó là trữ tình nó là bi hùng... nói chung nó là "người" trăm phần trăm" (tr. 151). Đó là kiểu tự vấn kỹ thuật. Phạm

More...

Những Kỷ Niệm với Các Danh ca tuồng Bình Định

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

 

                                    Những Kỷ Niệm với  Các Danh ca tuồng  Bình Định

                                                             NS Nguyễn Gia Thiện


           Ngày đầu  khi miền Nam mới giải phóng tôi chân ướt chân ráo về Nhà hát tuồng Nghĩa Bình nay là nhà hát tuồng Đào Tấn với rất nhiều băn khoăn bỡ ngỡ. Phần vì tuổi trẻ xa nhà phần vì công việc ở một đơn vị nghệ thuật lớn khác hẳn với sự học 4 năm mài đũng quần trên ghế nhà trường.Nhưng hình như cuộc đời tôi có nhiều may mắn. Các thầy cô ở trường Nghệ thuật sân khấu Việt Nam tại Hà Nội  như NSND Đinh Quả NSƯT Văn Bá Anh   NSƯT Dương Long Căn cũng trở về quê hương Bình Định tham gia công tác biểu diễn giảng dạy với nhà hát nên tôi cũng rất yên tâm làm việc . Lúc này tôi mới được tiếp xúc nhiều với các nghệ sĩ nổi tiếng mà trước đây chỉ nghe danh chứ chưa được gặp  như NSND Võ Sĩ Thừa NSƯT Tư Cá NSƯT Hoàng Chinh NSƯT Long Trọng NSƯT Ngọc Cầm.

More...