Phạm Văn Ký - một người con Bình Định một số phận văn chương “mất nơi ở”

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

Phạm Văn Ký - một số phận văn chương “mất nơi ở”

 Rất ít điều về ông được biết đến ở nơi ông đã sinh ra và lớn lên. Với một tài năng văn học có những thành tựu đáng kể như ông (bốn tiểu thuyết được nhà Gallimard xuất bản cùng với giải thưởng lớn của Viện Hàn lâm Pháp là mơ ước không chỉ của một nhà văn nhập cư bình thường mà còn là khát khao của nhiều nhà văn Pháp) ông đáng được biết đến nhớ đến nhiều hơn thế.


Theo ký ức của nhà văn Phạm Hổ - người em trai thứ hai của ông trong một gia đình đông đến 13 anh em - ông Ký là một người lặng lẽ và khép kín. Ông viết khá nhiều. Những tác phẩm của ông mà gia đình được biết và còn giữ được bằng tiếng Việt có: Kiếm hoa (tiểu thuyết) Con đường thiên lý số 1 (tiểu thuyết - chưa xuất bản) Đường về nước (tập thơ); bằng tiếng Pháp: Một tiếng trên đường (tập thơ) Thành Ốc (kịch) Huế vĩnh cửu (tập thơ) Vợ chàng Trương (truyện) Người sẽ ngự trị (tiểu thuyết) Những đôi mắt giận dữ (tiểu thuyết - tiếng Pháp) Anh em ruột thịt (tiểu thuyết) Người làm nên các vì sao (tiểu thuyết) Mất nơi ở (tiểu thuyết) Hồi ức một hoạn quan (tiểu thuyết) Thơ trên lụa (tập thơ) Sự thách thức của VN (bút ký - chưa xuất bản).


Trước khi ra đi khỏi VN vào năm 1939 Phạm Văn Ký từng là chủ bút của một số tờ báo ở Bình Định Huế Sài Gòn như Impartial (Vô Tư) Gazette de Hue; ông cũng là người đầu tiên viết lời giới thiệu cho tập Gái quê của Hàn Mặc Tử bản in năm 1936.


Trước đó Hàn Mặc Tử vẫn làm thơ theo lối thơ Đường đến Gái quê ông chuyển hẳn sang một con đường thơ khác và theo nhà thơ Tế Hanh “chính sự cổ vũ nhiệt tình của Phạm Văn Ký trong lời tựa đầu tiên ấy đã góp phần khẳng định việc Hàn Mặc Tử gia nhập trường phái thơ mới là đúng lúc”.


Con đường mưu sinh và sáng tạo của một nhà văn nhập cư trong một thế giới có thể coi là cởi mở và cũng cực kỳ xa lạ như con đường của Phạm Văn Ký trong nền văn học Pháp là một câu chuyện rất dài và có nhiều uẩn khúc. Nhà văn Phạm Sông Hồng - con gái của nhà văn Phạm Hổ - rất thận trọng và nhẹ nhàng nói:


“Bác tôi có quá nhiều nỗi buồn và càng buồn hơn vì ông không nói ra được. Năm 1970 khi cùng phái đoàn Việt kiều yêu nước về thăm quê lần đầu tiên sau 31 năm xa cách ông đã rất muốn ở lại nhưng Thủ tướng Phạm Văn Đồng một người bạn thân của ông (thú thật là tôi cũng không biết hai ông thân nhau từ bao giờ nhưng tôi biết chắc họ cực kỳ yêu mến nhau vẫn giữ liên lạc thường xuyên với nhau và gia đình tôi được bác Thủ tướng quí mến cũng là nhờ tình thân từ ông bác ruột) đã nói với ông: “Anh ở nước ngoài thì có lợi hơn cho VN”.

Có lẽ bác tôi hiểu rằng Thủ tướng Phạm Văn Đồng muốn có một “đại sứ văn hóa” của VN như bác tôi ở nước ngoài. Ông đã quay về Pháp và sống đến cuối đời ở đó không còn dịp nào về VN nữa”.


Nhà văn Phạm Hổ trong lời bạt cho cuốn Đường về quê xuất bản tại VN 1993 sau khi Phạm Văn Ký mất cho biết: “Từ sau chuyến về thăm Tổ quốc đến lúc mất các NXB có tên tuổi đã không chịu in cho anh tôi một quyển sách nào. Ngay tập tiểu thuyết mà NXB Gallimard đã ký hợp đồng với anh tôi trước lúc về nước lúc sang lại NXB cũng tìm cớ để xóa hợp đồng”. Ông Hổ cũng dẫn lời ông Võ Văn Sung cựu đại sứ VN tại Pháp:


“Tôi hiểu và thương anh Ký lắm thương như một người anh ruột. Anh là một con người chân thật hết sức trong sáng. Anh Ký tâm sự với tôi: “Tôi thấy tôi có lỗi quá tôi chưa đóng góp được gì cho đất nước cả”. Anh thèm được đóng góp như để bù lại những năm tháng sống xa quê hương... nhưng tính anh khí khái chỉ muốn tự mình lo liệu tự mình đóng góp không muốn nhờ vào ai. Trong lúc đó thì Sự thách thức của VN các NXB đều gửi trả lại anh và khuyên anh đừng viết như thế nữa. Thế là muốn đóng góp mà không được. Nỗi buồn riêng của anh tôi hiểu rất rõ là như vậy”.

Tuổi già ông sống trong lặng lẽ và ra đi mà không có một người thân nào bên cạnh. Người vợ Đức của ông - một diễn viên điện ảnh khá tên tuổi - đã chia tay với ông trong tình bạn họ không có con cái.

Phạm Văn Ký có một sức viết rất dồi dào nhà văn Phạm Sông Hồng nói: “Một người bạn Pháp của gia đình tôi chuyên nghiên cứu về các tác phẩm của bác tôi nói rằng ông còn rất nhiều bản thảo đã in và chưa in hiện được lưu trữ tại thư viện Arsenal ở Paris. Gia đình đã rất cố gắng liên hệ để có thể mang được số bản thảo đó về VN nhưng đáng buồn là chúng tôi không chứng minh được quan hệ huyết thống của mình với bác tôi.



Trong khi giấy tờ của bác tôi ở Pháp rất đầy đủ thì 12 người em còn lại ở VN của ông - kể cả cha tôi và nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ em út của ông cũng không còn ai giữ được giấy tờ gì chứng minh họ là con đẻ của ông bà nội tôi cả.

Chiến tranh thiên tai những cuộc di chuyển vất vả đã làm thất lạc hết giấy tờ trong khi phía Pháp chỉ cần những giấy tờ hợp pháp tối thiểu. Ba tôi đang ốm nặng. Ông vẫn không bao giờ hết buồn vì chưa mang được di cảo của bác tôi về VN”.

Theo Tuổi trẻ

 

Mất nơi ở là cuốn tiểu thuyết được viết hoàn toàn bằng tiếng Pháp về nước Nhật trong những năm cuối thế kỉ XIX. Đại uý Hizen nhận nhiệm vụ chỉ huy việc xây dựng một đường tàu hỏa cùng với những người kỹ sư nước ngoài. Thế rồi người vợ của anh đã bị một trong những người kỹ sư đó quyến rũ con anh đi theo Thiên Chúa giáo. Bản thân anh quân hàm và chức vụ cũng rơi vào tay người em ruột Âu hóa… Hizen đã mất đi tất cả những thứ quan trọng của cuộc đời mình chỉ trong một thời gian ngắn. Và hơn thế nữa anh đã mất đi đất nước của tâm hồn minh mất đi nơi trú ngụ của thế giới tinh thần và trở thành một kẻ cô đơn lạc lõng và bơ vơ ngay trên mảnh đất quê hương. 

 

More...

MÓN NGON NHỜ MẮM

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

 

Từ lâu mắm đã trở thành món ăn không thể thiếu trong ẩm thực của người Bình Định. Bài sau đây của Huỳnh Kim Bửu giới thiệu với chúng ta về các loại mắm trong đời sống dân gian.


 

MÓN NGON NHỜ MẮM/

 

Bút ký của Huỳnh Kim Bửu

Mắm khá phong phú. Kể theo thể lỏng hay đặc có: mắm nước - mắm cái mắm trong - mắm đục. Kể theo nguyên liệu chế biến là các loài hải sản thì có: mắm  cơm mắm ruốc mắm nục mắm phèn mắm mòi mắm mặn (cá mặn) mắm tép mắm thu nước mắm…Vài giống cá tôm nước ngọt bắt ngoài đồng ruộng mương nước cũng chế biến thành mắm: mắm sặc mắm tôm mắm tép mắm cá trắng mắm lòng tong… Và mắm cua là thứ được dùng nhiều và được ưa chuộng nhất ở các vùng quê. Có một số loại rau quả như: cà pháo mít đu đủ bí đao kiệu củ cải…cũng “nhận” làm mắm.  Mắm nào cũng có vị mặn của muối đặng để dành lâu ăn quanh năm.

 

Không phải các bà nông thôn chỉ có tài “rủ nhau đi chợ mua mắm về ăn” mà phần đông các gia đình tự túc được mắm. Tháng ba trời nổi nồm rộ biển được mùa cá cá cơm nhiều lắm; bà con quê tôi cách Quy Nhơn 20 cây số rộ lên việc quảy thùng đi Quy Nhơn mua cá cơm đem về muối mắm lấy nước mắm nhỉ. Tháng tư tháng năm tháng sáu được mùa vườn lắm trái cây bà con lại rộ lên chuyện  làm mắm cà mắm mít mắm thơm... Nói “rộ lên” là bởi vì ở đó có cảnh nhà nhà làm mắm bà nhà nọ rủ rê bà nhà kia các bà trao đổi với nhau những kinh nghiệm làm mắm: Làm mắm cơm thì mấy cá một muối làm mắm ruốc thì mấy ruốc một muối; mắm mít mắm dưa gang vần nóng giang nắng kiểu nào?… Hồi đó tuy còn nhỏ tuổi nhưng tôi có suy nghĩ người quê tôi sống không thể thiếu mắm ăn cứ đòi cho mặn miệng lại còn bảo “ăn cơm mắm thấm vào lâu” quý mắm đến mức ví mắm với cậu quý tử con nhà hiếm muộn: “Hũ mắm treo đầu gìan”. Ngoài lẽ đó tôi còn thấy thêm bà con quê tôi có “tật” tiếc của cái gì nhiều quá dùng không hết thì để dành mà làm mắm cũng là cách để dành. Chỉ có mắm mới để dành được lâu ngày đặng ăn cho tới giáp phiên chợ sau mùa sau; đó là chưa nói mắm kinh niên (như dưa cải mắm mít kinh niên) ăn cho tới năm sau vài năm sau nữa.

 

Cũng như mọi nơi quê tôi không nhà nào không có ú tỉn hũ vò thạp bằng sành bằng đất nung; chai thẩu thuỷ tinh lớn nhỏ là những đồ dùng đựng mắm. Những thạp mắm tỉn mắm chai mắm bịt miệng kỹ… được sắp thành hàng trong bếp để vần trong tro rơm còn ấm nóng hoặc xếp thành dãy ngoài sân để giang nắng… cho mắm đạt độ chín độ ngon.

 

Mỗi lần má làm bếp mùi nấu nướng ngào ngạt lan tỏa xa. Má dọn bữa cơm ở nhà dưới (có khi ở nhà bếp) ba đang có việc ở nhà trên các anh làm lụng ở ngoài vườn tôi còn nhỏ chơi trong sân với cún con cũng nghe được mùi thơm phức của bữa cơm mà tự động tới quây quần bên mâm cơm nhiều khi không phải đợi mời gọi. Trên mâm có nồi cơm nóng đĩa cá kho (hoặc cá đồng cá biển) đĩa rau đĩa cà bát canh… với vài chén mắm cái chén nước mắm ở trung tâm của mâm. Chén nước mắm ở vị trí trung tâm mâm vì người Bình Định ăn gì cũng chấm nước mắm nước mắm càng ngon như nước mắm nhỉ thì càng hao! Thường có sự đổi bữa riêng món mắm hôm má cho ăn mắm cơm dằm ớt tỏi hôm dọn lên mắm ruốc kho thịt heo lại bữa mắm ruốc chưng trứng vịt tiêu hành bữa sang thì mắm ngừ mắm thu… Lát mắm thu má  “chưng” hành tiêu trong nồi cơm chín rồi mở nắp vung nghe mùi thơm của cơm của mắm tỏa lên một lượt kích thích dịch vị lắm.

Bình Định là xứ ven biển có nguồn hải sản mà cá thu thì dồi dào lớp ăn tươi lớp làm mắm. Không phải ai làm mắm cá thu cũng ngon. Hồi xưa giới sành ăn hay chọn mắm cá thu của bà Lâm Huế - Quy Nhơn của hiệu Mười Yến - Phù Mỹ Năm Cần -  An Nhơn…để có lát cá đỏ tươi thịt mịn bắt mắt mà hương vị thì thật đậm đà.

Nói mắm cua đồng phổ biến trong đời sống nông thôn Bình Định vì con cua có nhiều mà lại chế biến ra được nhiều món: mắm cua tươi (ăn liền) mắm cua chua (ăn sau) cua um cua rang canh cua đồng – rau má (ăn giải nhiệt về mùa hè)… Mắm cua quê tôi ai ăn một lần là sinh thèm kể cả người ngoại quốc cũng vậy vì thế mà Ca dao Bình Định mới có câu: “Gió đưa ông Đội về Tàu / Bà Đội ở lại xuống bàu bắt cua / Bắt cua làm mắm cho chua / Gởi cho  ông Đội khỏi mua tốn tiền”.  

Người nông dân làm lụng nhiều mà ăn uống cơm mắm đạm bạc dầu vậy họ vẫn lấy làm vui: “Cơm dưa muối khó khăn mới có / Của không ngon nhà khó cũng ngon / Khi vui câu chuyện thêm giòn / Chồng chồng vợ vợ con con một nhà”. Kể sao cho hết những trường hợp con gái nhà giàu nhà quyền quý thường ăn cơm trắng cá ngon lại đi lấy anh chồng nghèo rồi bằng lòng với cảnh: “Cá tươi cơm trắng là ngon / Đã thương cà dĩa kẹp mắm cơm cũng thật tình” (Ca dao).

Lâu nay trong văn chương cũng như trong chuyện trò người ta vẫn cho tôi gặp những gánh hàng rong vào làng: Gánh cốm bầu gánh đậu hũ xu xoa gánh bánh canh gánh chè ỉ…Nhưng lại không chịu cho tôi gặp lại những gánh mắm bán dạo làng của hồi xưa.

 

Tháng 8 Âm lịch ăn Tết Trung Thu với trời quang trăng sáng xong thì bầu trời mỗi ngày vần vũ mây hay mưa chiều để chuyển dần sang tháng 9 tháng 10 là những tháng mưa dầm lụt bão của quê tôi. Mùa mưa bão gây cách trở chợ búa cho nên nhà nào cũng lo tích trữ lương thực thực phẩm để dành ăn dài ngày. Vậy là các bà bán mắm bán muối dạo quảy gánh vào làng. Bà bán muối quảy rổ sảo muối vun thành ngọn trắng như bông bà bán mắm cái quảy đôi thúng chai bà bán nước mắm quảy đôi bầu chai trét dầu rái kín mít; và quảy bằng chiếc đòn gánh lạ lùng đối với đôi mắt trẻ thơ của lũ nhỏ như tôi. Cái đòn gánh gánh mắm nó không vàng cật tre khô và thẳng đơ như cái đòn gánh gánh lúa mà đen nhẻm giọt mồ hôi và cong vút như cái cánh cung của mấy bà bắn bông vải trong làng dệt Phương Danh như cái cánh cung của ông thợ săn thú trong rừng An Trường xa xa kia. Những người bán dạo đó từ đâu tới? Người bán muối thì từ Đề Gi Thị Nại gánh lên; người bán mắm cái nước mắm thì từ Vạn Gò Bồi Phước Lý quảy tới mà chỗ nào cũng cách quê tôi vài ba chục cây số. Trong khi phương tiện hồi đó chỉ có đôi vai và đôi chân trên những nẻo đường quê cát bỏng và sạn lởm chởm nối nhau.

Trong thành phố Quy Nhơn tôi đang sống có một quán cơm hấp dẫn khách với món cơm gà và cơm thịt heo luộc ăn với mắm đủ loại. Kìa là mâm cơm với chén bát ly cốc sạch trơn lịch sự và bạn đã ngồi vào mâm. Nếu bạn không bị bệnh tăng huyết áp bạn hãy gắp miếng cà dĩa xắt dày kẹp con mắm cơm mướt rượt (hay đùm mắm ruột cá ăn nhân nhẩn) kẹp thêm nữa miếng thịt heo luộc để rồi và miếng cơm trắng ăn. Bạn được cái cảm giác đậm đà khoái khẩu lắm chớ?

 

H. K. B  / Địa chỉ: 162 / 32 / 18 Nguyễn Thái Học Quy Nhơn

 

 

 

 

More...

Từ một phát hiện liên quan đến Đào Tấn

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)


Từ một phát hiện liên quan đến Đào Tấn


 

Mới đây kiến trúc sư Đào Tùng cháu bốn đời của danh nhân văn hóa Đào Tấn tình cờ phát hiện một hộp đựng sắc phong (tráp sắc) trong nhà kho ở nhà từ đường Đào Bá Quát (con ruột của Đào Tấn). Từ phát hiện này vấn đề giữ gìn và phát huy những hiện vật liên quan đến danh nhân Đào Tấn lại được đặt ra.

More...

KỶ NIỆM 12 NĂM NGÀY MẤT CỦA NHÀ THƠ YẾN LAN (Rằm tháng 8- 1998-2010):

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

 

        Vào mùa thu Canh Dần 2010 này Yến Lan đã từ giã gia đình thân hữu thi ca để bước vào chuyến đi xa ngàn trùng cách biệt tròn 12 năm! Rồi sẽ đến 15 20 hay 30 40 năm nữa tất cả những bạn văn của ông trong nhóm NVGP cũng đã kẻ trước người sau ra đi hết cả rồi! Và cả những vị "hạnh họe" ông thời ấy cũng sẽ không còn ai lột da sống đời trên cõi tạm này cả! Tất cả đều trở về với cát bụi...

          Nhưng sẽ còn mãi điều gì ở Yến Lan?   Đó là Thơ là Tác Phẩm là đời sống bình dị thủy chung cho Tình Thương Yêu của  ông đã dành cho Người cho Quê Nhà trong suốt cuộc đời "gởi tạm" 83 năm! Tấm lòng son sắc chân thành của Yến Lan dành cho quê hương đất nước dành cho thơ ca sẽ được tất cả trân trọng mãi mãi. Đó là cái còn lại dành cho một đời người.

More...

QUY NHƠN HÔM QUA - HÔM NAY - NGÀY MAI

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

 

Thực vậy Quy Nhơn sẽ trơ trụi như một cô nàng vô duyên nếu thiếu đỉnh Cù Mông và đầm Thi Nại. Ngược lại nếu đỉnh Cù Mông và đầm Thi Nại nằm ở khu vực địa lý không phải là Quy Nhơn - quê hương của Quang Trung Nguyễn Huệ - thì sóng không hẳn mang thi vị cuồn cuộn mây chưa chắc có thi vị man mác.

More...

TƯỢNG ĐÀI NHÀ THƠ XUÂN DIỆU Ở QUY NHƠN

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

Người ta hay kể giai thoại về chuyện Xuân Diệu đi qua các phố Hà Nội để tìm chỗ sau này có thể... đặt tượng mình. Chẳng biết câu chuyện thực hư thế nào nhưng tôi nghĩ với việc thành lập câu lạc bộ Xuân Diệu tại Qui Nhơn thành phố này đã dựng một tượng đài nhà thơ lớn của mình. Bây giờ thì còn có con đường đẹp nhất Qui Nhơn mang tên Xuân Diệu có trường PTTH ở Tuy Phước mang tên ông nhưng theo tôi có lẽ Xuân Diệu thích nhất là có một câu lạc bộ thơ mang tên mình mà thường xuyên có những hoạt động mà số hội viên ngày càng đông thêm mà số tuổi lại tới những...20 như thế này!

More...

Người bạn gái tuyệt vời của nhà thơ Yến Lan

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)


                    

  Nhắc đến những người bạn tâm đầu ý hợp của ba mà tôi không nhắc tới cô Châu thị Hằng là  thiếu sót lớn. Bởi lẽ người bạn gái này đã để lại trong tâm trí ba tôi những tình cảm đẹp hơn nữa cô là người tài trợ cho chuyến đi ra Huế để rồi từ Huế ba viết vở kịch thơ đầu tiên của nền văn học Việt Nam "Bóng giai nhân" - là người mà vợ chồng nhà thơ Đông Hồ - Mộng Tuyết cố vun đắp cho ba tôi ...

More...

20 năm Câu lạc bộ Văn học Xuân Diệu 19/5/1990-19/5/2010: AI VUI THÌ TỚI...

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)


My picture!
Đã có người tên tuổi từ đây mà vang xa. Đã có người vì điều kiện công tác chuyển đi xa. Người còn nhớ CLB người quên. Không sao cả. Ai nhớ thì đến trực tiếp hàng tháng hoặc ở xa thì bằng vài biểu hiện của cái lòng. Không sao.

Gần đây  với sự năng động của BCN CLB đã có những hoạt động có tính xã hội sâu rộng: những cuộc tổ chức giỗ nhà thơ Xuân Diệu hàng năm phối hợp với huyện Tuy Phước bài bản hơn cả khi cần tổ chức hoạt động hưởng ứng "Ngày thơ Việt nam và đêm thơ Nguyên Tiêu" đến với công chúng...

Cũng bao người bỏ đi bao người tìm tới. Đúng là ai vui thì tới nhưng 20 năm nhìn lại thực đã có một địa chỉ văn nghệ vui vẻ đề huề trên xứ truyền thống văn chương: CLB Văn học Xuân Diệu. Và chắc rằng cuộc vui của CLB còn dài!

More...

TÂY SƠN HÀO KIỆT - BÀI CA VỀ LÒNG YÊU NƯỚC VÀ TỰ HÀO DÂN TỘC

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

 
Đã có những bài báo phê bình chê bai với những lời lẽ ít thiện cảm về nghệ thuật làm phim của nhà sản xuất phim Lí Hùng ở bộ phim này như cảnh chiến đấu của nghĩa quân Tây Sơn hạ đồn Ngọc Hồi - Đống Đa kém cỏi phục trang quá mới các nhân vật đủ cả ba miền Trung Nam Bắc nhưng toàn nói giọng Sài Gòn; khung cảnh triều đình nhà Lê ở Hà Nội lại lộ rõ những dấu vết của khu du lịch Đại Nam ở Bình Dương .v.v.

     Những lỗi đã bắt ở trên đúng là không nên có dưới con mắt của nghệ thuật làm phim hiện đại thời kỹ thuật số ngày nay. Nhưng xét toàn diện trên nhiều mặt của Tây Sơn hào kiệt bộ phim đã làm thỏa mãn người xem khi dựng lại một trong những trang sử chống ngoại xâm hào hùng nhất của dân tộc ta.


More...

Lộc Xuyên Đặng Quý Địch:MIỆT MÀI CỐ SỰ QUÊ HƯƠNG

By Gã Phu Xe bất tử (Mai Thìn)

  Preview Preview Preview


Cũng nhiều gian nan và đắng chát trong suốt hành trình cố sự quê hương  nhưng ông bảo quyết tâm ở lại đất nước để có được cả chục ngàn trang sách thế này cho quê hương là lựa chọn đúng của đời ông.

More...