Chõng tre

               ...  Hình như trong các sinh hoạt của người quê tôi thường có mặt cái chõng tre. Chõng tre theo anh sĩ tử đi thi như đã nói. Chõng tre ra chợ Bồ Đề cho bà hàng gạo chị hàng cau ông Các chú bán nước chanh nước é...Những cậu học trò trường làng như tôi vẫn ra chợ Bồ Đề mua tập vở lọ mực tiểu thuyết Thủy Hử Thuyết Đường... bày bán trên cái chõng tre của bà hàng xén trong chợ. Ở quê tôi gặp đêm trăng gió mát có ông chủ nhà chỉ cần có vài khách mê tuồng đến chơi là có thể tổ chức được một đêm hát bội. Chủ nhà bỏ ra sân vài cái nong mấy cái chõng tre vây quanh nong là có được một cái sân khấu có chỗ cho khán giả ngồi xem hát. Thế là Tạ Ôn Đình Tạ Lôi Nhược Địch Thanh Trại Ba công chúa ...lần lượt ra sân khấu (chỗ mấy cái nong) với đủ câu Nam câu Khách đủ điệu bộ kèn trống (bằng miệng) chỉ thiếu thương giáo hóa trang. ...                   

Chõng tre

                                               Huỳnh Kim Bửu


           Đồ dùng trong nhà nông thôn gần gũi với giường phản võng còn có cái chõng. Chõng làm bằng tre cho nên thường được gọi là chõng tre.

          Cũng có cái chõng khung gỗ nhưng không phổ biến. Chõng tre kích thước nhỏ gọn (bề rộng vừa bằng đôi vai bề dài vừa bằng chiều cao của người nằm chõng). Chõng không để nằm mà chủ yếu để ngồi chơi hóng mát dùng trà chủ nhân ngồi tiếp ông khách hàng xóm vẫn siêng đến chơi nhà... Chõng tre không trải chiếu trải vạc thôi. Vạc làm bằng thanh tre cật bện liên kết lại bằng sợi mây. Dùng lâu chõng mỗi ngày mỗi láng lên nước. Chõng tre không bỏ gối bông gối rơm thớ lỡ muốn nằm thì có sẵn đầu chõng cái gối săng (làm bằng khúc gỗ đặc) hoặc gối bện mây. Nằm gối săng gối mây sạch vì không dính được giọt mồ hôi và nó đồng bộ với cái chõng phơi trần không trải chiếu.

         Làm cái chõng tre không mất công mấy. Có sẵn vài cây trảy ngoài bờ tre năm sợi mây để sẵn trên gác bếp là bác nông dân nào (không cần tay thợ) cũng làm được một cái chõng tre 1 ngày là xong. Chõng tre có bán ngoài các chợ trong cửa hàng đồ vật dụng gia đình làm bằng tre mây với giá rẻ. Dù được tính chân quê tiện lợi là vậy nhưng đa số người nông thôn thời nay không còn ưa chuộng cái chõng tre nữa người ta thích hơn cái ghế xích đu giường xếp khung INOX hoặc khung sắt sơn tĩnh điện. Họ bảo bây giờ ở nhà bê - tông nền gạch bông tường sơn trắng phòng nào cũng đặt Ti - vi bộ máy tính nó không còn chỗ cho chõng tre giường tre thô sơ ộp ẹp.

         Chõng tre có vị trí ở trong các nhà tranh vách đất. Cái nhà tranh vách đất đó được kể từ túp lều tranh che nắng mưa đến ngôi nhà ba gian hai chái - năm gian hai chái đến nhà khung gỗ chạm trổ có tên gọi nhà lá mái (nhà sang nhất ở nông thôn thời xưa)... Trong những mái nhà đó chõng tre không đặt ở nhà trên nhà dưới cũng không đặt ở nhà buồng mà thường đặt ở nhà cầu nối nhà bếp hiên lai ở trước nhà.

          Nhiều chủ nhà là người khá giả treo ở hiên lai mành sáo tre giò lan trồng ở chỗ giọt nước bụi hồng tường vi bụi bông trang trắng...Và cũng đặt ở hiên cái chõng tre. Mỗi sáng sớm chủ nhà thức dậy đun ấm nước rồi ra trước hiên lai hái vài hoa tường vi nở trong đêm. Cho trà búp Đài Loan cho hoa vào bình rót nước sôi vào hãm giây lát là có được một bình trà ngon hảo hạng. Bưng kỷ trà tỏa hương đặt trên chõng ngồi ngó ra sân còn đặc sương mai uống trà với tâm thế người chào đón buổi bình minh thế là chủ nhân có được một bữa thưởng thức trà ngon sánh được với cái thú "Bình minh sổ trản trà" của người xưa. Những hôm chủ nhà được ông khách quý hàng xóm sang chơi thì cái thú uống trà kiểu đó được nhân lên gấp bội. Phân ngôi chủ khách mỗi người ngồi một đầu chõng tre kỷ trà đặt ở giữa rồi cùng "đối ẩm". Ngày dần lên sương dần tan nhường chỗ cho nắng mới và bình trà cuối cùng cũng đã nhạt ấy vậy mà không ai muốn đứng dậy rời chõng trà của mình.

          Ở trong các nhà tranh vách đất sơ sài chật chội chõng tre thường được dùng như chiếc giường phụ. Tối đem chõng tre đâu với giường là có thêm chỗ nằm cho mấy thằng nhóc con có tật vừa ngủ vừa quẫy đạp; sáng ngày thức dậy đưa chõng tre ra chỗ cũ ngoài hè vậy là được rộng nhà. Chõng tre còn cơ động hơn nữa. Mùa Hè nóng bức chỗ nào mát (tỉ như bụi tre già cái nhà ngõ hứng ngọn gió nồm từ ruộng thổi lên) thì đem chõng tre ra đó ngồi chơi. Trong nhà tôi mấy anh em tôi ngồi chõng tre học từ Tiểu học cho tới Trung học mãi sau này ba mới sắm được cái bàn học bằng gỗ tạp cho thằng em Út. Ông Tú Kép làng Bình An ngồi nhà dạy học học trò cả tổng Háo Đức Thượng đến học đông tới mấy chục. Lớp học ông hằng ngày thầy đồ ngồi chõng tre giảng sách giảng đạo lý Thánh hiền học trò ngồi chõng tre lắng nghe sách nghe lời thầy giảng. Tới chừng đi thi hương ở trường thi Bình Định những sĩ tử này vác chõng vào trường thi cho đủ lệ bộ lều chõng. Khoa thi nào học trò ông Tú kép cũng có nhiều người thi đỗ. Hình như mọi việc trong gia đình tôi ba má tôi đều ngồi chõng tre để bàn bạc và quyết định. Có lần tôi nghe lỏm câu chuyện ba má ngồi chõng tre hỏi ý nhau để đưa ra quyết định gả chị Hai tôi cho anh Hiến cho bây giờ anh chị được hạnh phúc. Lần khác ba má ngồi chõng tre nói chuyện có tôi bắc ghế ngồi bên cạnh nghe hai người. Bàn một đỗi ba má nhất trí đem đi thục hai công cấy ruộng cho ông Hương hào Nhuệ để có tiền cho tôi đi học trên trường tỉnh.

          Hình như trong các sinh hoạt của người quê tôi thường có mặt cái chõng tre. Chõng tre theo anh sĩ tử đi thi như đã nói. Chõng tre ra chợ Bồ Đề cho bà hàng gạo chị hàng cau ông Các chú bán nước chanh nước é...Những cậu học trò trường làng như tôi vẫn ra chợ Bồ Đề mua tập vở lọ mực tiểu thuyết Thủy Hử Thuyết Đường... bày bán trên cái chõng tre của bà hàng xén trong chợ. Ở quê tôi gặp đêm trăng gió mát có ông chủ nhà chỉ cần có vài khách mê tuồng đến chơi là có thể tổ chức được một đêm hát bội. Chủ nhà bỏ ra sân vài cái nong mấy cái chõng tre vây quanh nong là có được một cái sân khấu có chỗ cho khán giả ngồi xem hát. Thế là Tạ Ôn Đình Tạ Lôi Nhược Địch Thanh Trại Ba công chúa ...lần lượt ra sân khấu (chỗ mấy cái nong) với đủ câu Nam câu Khách đủ điệu bộ kèn trống (bằng miệng) chỉ thiếu thương giáo hóa trang.    

         Ông lão Tư Đồ có cái miệng hay cười mủm mỉm cái tính thích chơi với lũ trẻ nhỏ còn cái bụng của ông được lũ con cháu ông thích gọi là cái kho chứa truyện cổ tích. Hằng ngày ông vẫn thường ngồi trên chõng tre trước hiên nhà mình chờ lũ con nít trong xóm tới chơi nghe ông kể chuyện đời xưa. Có những chuyện như Trầu cau Ăn khế trả ngàn vàng Tấm Cám ... lũ nhỏ nghe ông Tư Đồ kể trước sau được cái thích thú gặp lại trong những trang sách giáo khoa mà chúng đang học.

         Có những cuộc đời cứ gắn với cái chõng tre: Sơ sinh được mẹ ngồi chõng tre bế bồng cho bú mớm; ấu thơ được mẹ ngồi đất lót khăn êm cho nằm chõng tre để ru giấc ngủ; niên thiếu ngồi chõng tre ê a học bài; trung niên ngồi chõng tre bên vợ sau buổi cày đồng về; lão niên ngồi chõng tre phe phẩy quạt nan thường được đàn con cháu quấn lấy ...  

H. K.B

Địa chỉ: Huỳnh Kim Bửu 162 / 32 / 18 Nguyễn Thái Học Quy Nhơn - Bình Định. ĐT: 0958501562 - 056 3524406

Khải Nguyên

KN xin phép anh Mai Thìn được đưa trang viết này về bên nhà? Qua anh xin được gửi lời cảm ơn và chúc sức khỏe tác giả bài viết: Huỳnh Kim Bửu!

Khải Nguyên

Một tản mạn hay đáng để đọc và đọc thì nên đọc chầm chậm thôi vì vừa đọc nên suy ngẫm nên hình dung tưởng tượng; bởi chõng tre giờ còn không được nhiều người biết càng rất ít người đã từng hơn một lần ngồi ngả trên đó.

Có một chi tiết rất muốn bàn với tác giả: chõng hẹp đúng là bằng vai nhưng dài thì ít dài bằng tầm người nông dân thuần Việt (như cụ Đào Duy Anh thì người Việt xưa không mấy ai cao vượt ngưỡng 1m60). Chõng đa dụng và dùng để nằm nữa đấy chứ nhưng người nằm thường là con trẻ là đàn ông đàn ang là các cụ ông nằm gác chân chữ ngũ buổi trưa hè đặt chõng dưới bóng mát vườn nhà hay ngoài sân gạch để ngắm trăng sao xem ông vua Thần Nông ngửa mình hay cúi; xem trăng đêm nay quầng hay trăng tán để lo việc ruộng đồng... tịnh ít gặp phụ nữ nằm chõng bởi phụ nữ Việt xưa kín đáo lắm chứ! Còn sĩ tử lều chõng đi thì thì phải nằm co nằm vừa đủ để ôm tráp và vì "đói nằm co" chứ có no đâu mà "nằm duỗi". Vì một lẽ nữa: người Việt vốn tằn tiện từ việc chi tiêu đến nết ăn nết mặc nết ở... để nết nằm trên chõng cũng chẳng đủ ruỗi thẳng chân. Thương là thương cha ông mình cả đời bớt ăn bớt mặc để nằm co mà lo cho con cho cháu!

Chõng tre còn là thứ để các bà các cô các chị hàng nước hàng quà bày quả chuối rổ khoai đọi chè xanh tích nước vối để bán dưới gốc đa làng hay bên bến nước sông quê. Chõng tre rửa thật dễ và nhanh sạch nhanh khô; chỉ cần xách một tay ra cầu ao khỏa nhẹ rồi gếch lên góc hè nước ráo đi bằng sạch.

Xin cảm ơn tác giả Huỳnh Kim Bửu. Đọc bài viết KN võ đoán tác giả chắc tuổi đã cao. Thật nhiều thông điệp thông tin hàm chứa trong từng câu từng chữ từng hình ảnh. Ước bên chiếc chõng tre làm hiện vật trong Bảo tàng tổng hợp mỗi tỉnh thành và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có những bài viết hay như thế này để cháu con đọc mà thêm yêu quê hương thêm trọng cha ông và biết sống tốt hơn.

Cảm ơn anh Mai Thìn!